در اتاق، تنها... با لیوانِ چای­ام... سطح چای را می­نگرم در لیوان... از چیزی آكنده­ام و چیزی در من غوطه­ور است... مثلِ تارینِ پررنگِ چای، كه چرخ می­خورد در آب و شكل­اش را تغییر می­دهد... می­خواهد تمامِ آب را آغشته به چای كند؟
یك جرعه می­نوشم...
آن لحظه­ای كه آبِ لیوان، دیگر آب نیست و چای است، كدام است؟ نه... نمی­توانم بگيرم­اش...
یك جرعه­ی دیگر...
احساس نیست و اندیشه نیست... شنا می­كند... می­دانم كه نباید ذهن­ام را به سوی آن نشانه بگیرم چون می­گریزد و جای­اش سردرد می­آید... وا می­دهم كه تنها باشد... نفس می­كشم، بافت تن­ام را حس می­كنم، تمامِ فضای تن­ام را حس می­كنم... هیچ خواست­ای در آن جریان ندارد... من نیستم كه آن را حس می­كنم، خودش خودش را حس می­كند، لمس می­كند، نوازش می­كند... در خلسه­ای كشدار به خودش آگاه شده، خودش را آزاد كرده میان آب لیوان، پخش شده در آب لیوان... در من پخش می­شود و به من می­خندد... كدام آب، كدام لیوان، كدام مرز...

چیزی را می­اندیشم و آن را نمی­نویسم:‌ نامه­ای را می­نویسم و آن را نمی­فرستم. اتّفاقِ تكمیلِ یك كنش، دقیقاً كجای آن می­افتد؟ انرژی عظیمِ انباشته در میل، كجا آزاد می­شود؟
*
نامه، نوشتار است. متنی "برای" نوشته شدن و خوانده شدن. چیزی در پاكت گذاشته می­شود كه از دستی به دستی برسد؛ و در بهترين حالت، پاكت در كمالِ امانت­داری محتوای خود را منتقل می­كند. در نامه­نگاری، فرستنده­ی نامه آن را نمی­خواند و گیرنده­ی نامه هم فرصتی برای نوشتن در آن ندارد. جریان تك­سویه است. مجالی برای گفتگو و میدان دادن به نگاه نیست. هر نامه­ای، گیرنده­اش را مجبور به خواندن می­كند. خواندنِ چیزی كه نویسنده، به تنهایی و در توّرمِ "خود"، نوشته است. همانندِ هر نوشتار دیگری خواننده از آنجا كه خود یك "خود" است، می­تواند نخواند، یا بخواند و چیزی متفاوت برداشت كند، اما او اصلاً آزاد نیست. نامِ فرستنده­ی نامه چونان حقیقتی یقینی پشتِ پاكتِ نامه و در امضای پای آن می­ماند. او كه نامه می­نويسد، نویسنده­ای ناشناس و رنگ­باخته در فاصله نیست. میانِ فرستنده­ی نامه و گیرنده، گرچه راه زیادی هست، اما فاصله وجود ندارد. گفتگو، امّا، تنها در فاصله شكل می­گیرد. در فضای خالی یك دیدار یا یك غیاب، كه هستی دیگری در آن آزادانه امكانِ حضور بیابد.

The Insolent Caul
From Mourning Beloveth

امری آسمانی فراچنگ، رنجِ خسته­گی‌ سرانجام، نهاده سر بر گوشه­ای، جدا.
آن حالِ دیگر، زنده و روشن، آزاد گشته دوباره، بازگشته به دنباله­ی پاره، برهنه، رها.
گذارِ از لایه­ها، چه آزمونی سخت كه برتابد
بهشتِ موعود، چه یادگاری دور كه بازآرد
و تنها سراب است، سایه­ای سرد از آوای تنهایی، به نجوا.

پرده­ی بی­پرده از فراموشی گفت
­از هوای تازه­ی حال، كه آرام، می­گراید به فصلی دگر.
و دریای خِرَد، كه در اشتیاقِ اوج، می­شكند به زیر، ریزان
وقتی افكارِ بی­تاب، خود می­تابند، ‌در تبِ نگاهی گریزان.

این فاصله، در نیست
دیواری­ است، ما را سیاه و خاموش، بسته به خویش.
ماه، رفته
­خیره چشمانِ خواب است، بر خطّی از یادش، به آسمان
خراشِ دستانی بی­انگشت، بر مهره­های پشت.

آن جدالِ نحس، میان بیداری و شكنجه
­گاه كه فرود می­گیرد آرام
گاهِ نفس­گیر.

گاهی در اتاق نشسته­ام، هیچ كاری به كسی ندارم و كسی هم كاری به من ندارد. امّا صدای یك موزیك میان­برنامه­ای را از اتاقِ ديگر، از تلویزیون، می­شنوم و ترس برم می­دارد. تمِ بسیار سطحی یك آهنگِ پاپ است كه تكّه­های یك برنامه­ی تلویزیونی را به­هم وصل كرده. خیلی ساده،‌ خیلی قابل استفاده و خیلی مناسب برای ایجاد كردن نوعی حالت شور و هیجانِ خنثی در بیننده­هایی كه در خانه­هایشان نشسته­اند و بی­اعتنا منتظر قسمتِ بعدی برنامه هستند. تمی كه آشناست و توجّه كسی را جلب نمی­كند، چون مدِ روز است، چون همه آن را شنیده­اند. تمِ آهنگ را در ذهن­ام به چهار آكورد ساده تجزیه می­كنم. چهار آكورد ساده­ی معصوم، كه كنار هم می­نشینند و با قیافه­ی حق­به­جانب از من می­پرسند چرا ترسیده­ای؟ مگر چه چیزِ ما ترسناك است؟‌ تنها چهار آكورد از فضای آكوردها، فضای دوست­داشتنی آكوردها، كه قبل­تر هم بارها شنیده­ام­. كسی آنها را كنار هم چیده و به این صورت درآورده، صورتی كه نام­اش یك آهنگِ معروفِ پاپ است. به فضایی فكر می­كنم كه آهنگ­های معروف پاپ در آنجا كنار هم زندگی می­كنند. جایی شبیه آرشیوِ موسیقی برنامه­های تلویزیونی، یا به­هرحال یك جایی نزدیك به جایی كه آرشیوهای برنامه­های تلویزیونی زندگی می­كنند. بعد احساس می­كنم همه چیز مرتّب و منظّم در قفسه­ها چیده شده است، صداها، تم­ها و برنامه­ها. روی برچسب یكی از قفسه­ها نوشته شده: شور و هیجانِ خنثی، مناسب برای پخش میان دو قسمت برنامه. یك دستِ نامرئی، بیشتر شبیهِ یك بازوی آهنی، دراز می­شود و آن را برمی­دارد. من در اتاقم نشسته­ام و صدا بر من عرضه می­شود. من روبروی تلویزیون نشسته­ام و منتظر قسمت بعدی برنامه­ هستم. موزیك پخش می­شود و شور و هیجانِ خنثی مرا فرامی­گیرد. همزمان مشتاقِ دیدنِ بخشِ بعدی می­شوم و همزمان ذهن­ام آن­قدر بی­اعتناست كه بخشِ بعدی هرچقدر هم بی­محتوا باشد برایم مهم نیست. موسیقی، كاركردِ خودش را دارد و آن را ایفا می­كند. موسیقی معنا یافته است و ذهنِ من تشنه­ی معناست. پس آن را می­بلعد. مصرف می­كند.

نشانه­های بد، آنها كه همیشه مخفی­اند، یا به آنها رو نشان نمي­دهيم، در تجربه­ی رنج سرانجام خودشان را به رخ می­كشند. غريب­ترين چيز در لغزیدن میان ِ تاریكی ِ دنیای تراژدی این است كه سازوكاری مخفی انگار در تك ­تكِ سلول­های به­خواب­رفته­ی تن به راه می­افتد و دست به كارِ غربال كردن ِ چیزها می­شود... بد، خوب... بد، خوب... این تنها زمانی است كه بد-ها، در مقام ناشایسته­های ناپاك و تقصیركار، واقعاً می­مانند یك طرف، و خوب-ها، جدا و پرشكوه، همراه با پاكی­ای كه البته زنگاری از دردِ جداسازی دارد، و خود هدیه­ای است برای تاب آوردنِ رنج، می­ایستند طرفِ دیگر.
و البته چه پاك، دهانی كه آگاهانه این نوش­دارو را ننوشد...

هر انسانی جهانی می­گزیند، در بافت پنهان آن می­خزد و اندام­هایش را در ادامه­ی اندام­های این جهان می­گستراند. آن­ها را در این گستره­ و به كمك این گستره درك می­كند. این ارتباط است. مایه­ی انبساط خاطرِ اندام­های انسان و اندام­های جهان. انسان اندامِ جهان است، و در ارتباط با آن، معنا می­شود.
هر انسانی، خود جهانی است تاریك. آنجا كه ارتباطش با بیرون قطع می­شود، تاریكی حكم­فرماست.
بیرونِ انسان كجاست؟
به تاریكی خیره ماندن،‌ بازی نگاهِ من است وقتی كه در تنهايی خودم را می­پایم. در تاریكی خفتن... دست ساییدن بر مرزهایی كه سایه­های توهّم­اند...

چه سكوت خوش است...
نشسته­ام به خواندن چیزی، یكباره چیز دیگری هجوم می­آورد: "من دلیلی برای رد كردن وجود خدا ندارم!". و در حال پذیرایی (از) این حمله­ی ناگهانی، نگاه می­كنم به چند خاطره كه جلوی چشمم تاب می­خورند و می­گذرند. خاطراتی از چند گفتگو كه با كسانی داشته­ام در جاهایی. با ربط و بی ربط. و چه احمقانه! چه جور دلیلی می­توان برای چیزی داشت كه خودش قائم به دلیل دیگری نباشد؟ اعتقادِ احتمالی داشتن به چیزی هم مهمل است. نسبت دادنِ درجه­ی باورِ كمّی به چیزها فرقی در مسئله ایجاد نمی­كند، تنها احتمالِ پنجاه-پنجاه است كه واقعاً فرق می­كند. احتمالِ بیشتر از آن به چیزی، دوباره نظریه و پیش­فرض را بر ذهن بار می­كند. احتمال پنجاه درصد هم از هیچ چیزی اطلاعی نمی­دهد. اگر یك ابزار قابل اعتماد برای اندیشیدن به اندیشیده­هایمان نداشته باشیم، اگر از همین كه این ابزار را نمی­توان داشت مطمئن باشیم، چه­قدر باید در رفتارمان تغییر بدهیم؟ می­توانیم با كسی گفتگو كنیم؟ چیزی كه مبهوت­ام می­كند این است كه جاهایی به راحتی توانسته­ام بر روی چیزهایی كه برایم بدیهی بوده­اند پافشاری كنم... عدم وجود خدا، یا لااقل اشتباه بودنِ اعتقاد به وجود خدا... حتّی این موضوع را قابل بحث و مجادله دانسته­ام. عجب كاری...
چه­طور می­توان در گفتگو با كسی بر او خشم گرفت، اگر نه در پی یاد دادن، اثبات، یا نشان دادنِ چیزی، و تنها در كارِ بررسی همكارانه­ی چیزها باشیم؟ و چه­طور می­توان در پی یاد دادن و اثباتِ چیزی برآمد، وقتی هیچ چیز نمی­تواند یقینی باشد؟ (یا من تا بحال هیچ چیزِ یقینی ­ای ندیده­ام). با این­حال موضوع این­قدرها هم ساده نیست. با كسی در حالِ گفتگو هستم و جمله­ای می­گویم كه نمی­فهمد، كه بد می­فهمد. منظورِ من، همان چیزی است كه من می­خواهم به او بفهمانم و او متوجّه نمی­شود. با این­حال، رساندنِ این منظور، هدفِ نهایی من از گفتگو نیست. فقط ابزاری است كه برای رسیدن به امكانِ بررسی مشتركِ چیزها با او، به آن نیاز دارم. اینجا هم نمی­توانم برای بدفهمی­اش خشمگین شوم؟
این كه بخواهیم با كسی گفتگو كنیم، به این معنا كه چیزی را با هم كشف كنیم یا به آن نگاه كنیم، واقعاً چه­قدر پیش می­آید؟ وقتی فكر می­كنم، می­بینم اگر بخواهم سایر گفتگو­ها را -آنهایی را كه با هدفِ رساندنِ یك مفهومِ از پیش پرداخته، یا برعكس، آموختنِ چیزی از كسی اتّفاق می­افتند- حذف كنم، تقریباً باید همیشه ساكت بمانم. چرا اینقدر كم پیش می­آید كه اتّفاقِ خوشِ گفتگو واقعاً بیفتد؟ شاید تصوّرمان (تصوّرم) از دیگران همیشه خیلی بدبینانه است، یا زیادی خوش­بینانه. مهربانیِ بخصوصی باید داشته باشم نسبت به دیگری، تا او را در مقامِ صحبت برابر با خودم بدانم (كه من ندارم)؟ منظورم حوصله نیست، در وقتِ بی­حوصله­گی می­شود سكوت كرد. امّا دیگران در نگاهِ من واقعاً چه شكلی هستند؟ افرادی كه می­توان با آنها گفتگو كرد، یا افرادی كه شایسته­گی صحبت كردن را ندارند؟ در این كه كمتر كسی یافت می­شود كه خودش، شیوه­ی گفتگوی می­فهمانم-یا-فهمانده­می­شوم را پیش نگیرد، شكّی نیست. و در این كه هر كسی با دوستانِ نزدیك­اش، یا با كسانی كه در آنها شایسته­گی ببیند، هر چه خوش­تر گفتگو می­كند. امّا آیا اینجا مسئله­ی مهم كیفیتِ فردِ دیگر است؟ این طور كه به نظرم می­آید، بحث و مجادله بر سرِ چیزی كه درست می­دانم، با كسی كه به نظرم آن را نفهمیده و باید بفهمانم­اش (به هر دلیلی، مشكلِ شخصی با او، دغدغه­ی اجتماعی و...) كاری زشت است! كاری به دور از ادب نسبت به فرد دیگر، نسبت به خودم، و نسبت به موضوع بحث... كاری كه مرا در موقعیتی قرار می­دهد كه وقتی بعدها آن را به خاطر می­آورم به نظرم مضحك می­آید. از طرف دیگر، در این میان تكلیفِ آموزش و گسترشِ علم چیست؟ در علم، كسی به راستی عالم­تر از كسِ دیگر است. در جامعه­ی آموزشی، افراد با هدفِ آموختنِ چیزی از پیش معین، گرد هم می­آیند. باید چنین جوامعِ معینی را استثنا كرد؟ گفتگوی علمی و معرفت علمی ظاهراً با گفتگو و معرفتی كه در دنیای غیریقینی می­توان داشت، ناسازگارند...

گفتگوی من و "من"
بخش دوّم

- چنان كه گفتی به میان زیبایی­ها رفتم و آرام شدم. میان ایده­های بزرگ نشستم و خود ام را از یاد بردم. امّا... من به آن دنیا تعلّق نداشتم! انسانی كه پا به طبیعت بكر می­گذارد، و از چشم­انداز ناب­اش سیراب می­شود، سرمست از این­ است، كه در دامان طبیعتی نشسته كه هنوز پای هیچ بشری به آن نرسیده! امّا مگر او خودش انسان نیست؟ مگر با خودش پارچه و پلاستیك همراه ندارد؟ می­تواند برای لحظاتی این را از یاد ببرد، امّا باز هم می­داند كه از جنس طبیعت نیست. من هم از جنس زیبایی نبودم. حالا كه بازآمده­ام تكّه­های آینه دوباره در چشم­ام فرو رفته­اند. همان غصّه­هایی كه آنها را كوچك می­دانی، دلخوری­های حقیر... نسخه­ی تو فقط درمانِ موقّت است. تنها از یاد بردنِ درد است...
- از حرف­هایت پیداست، چنان كه باید زیبایی را نظاره نكرده­ای. من گفتم برای استراحت و درمان به آنجا برو؟ من اصلاً حرفی از برگشتن زدم؟ اگر نگاه كردی و اگر خود ات را از یاد بردی، چه­طور بازگشتی؟
{اینجا سروكلّه­ی مردی با گوش­های بزرگ پیدا می­شود...
ك.ر.پ: یك لحظه اجازه بفرمایید خانم­ عزیز! باید این نكته را تذكّر بدهم كه حرف شما بی­معناست. این می­گوید رفتم و بازگشتم، امّا شما می­گویید چنان كه باید نرفتی. به ما بگویید این چنان كه باید دقیقاً چه كیفیتی دارد. آیا ماهیت­­اش همین نیست كه باعث می­شود حرف شما درست از آب دربیاید، و وقتی حرف­تان رد شود به این معناست كه آن كیفیت خاص را نداشته است؟!}
- درست است! تو از كجا می­دانی كه خوب نگاه نكردم؟ در این مورد، حرف من بیشتر قابل استناد است تا حرف تو!
- هوم... انگار لحن­ام شبیه مبلّغان مذهبی شده... حق با شماست... ولی منظور من اصلاً تجربه­ی روحانی یا چیزی در آن ردیف نبود كه بر سر كیفیت آن بحث كنیم! من نگفتم برای فرار از مشكلات به چیزی پناه ببر. تنها گفتم غم­ات را به ایده­اش فرا ببر. نه برای این كه فراموش­اش كنی، تنها برای این كه تعلّق دردناك­اش به خود ات را فراموش كنی و با خیال راحت پنبه­اش را بزنی.
- وقتی غم وجودم را در بر گرفته، چه­طور می­توانم فراموش كنم كه وجودم را در بر گرفته؟!
- هوم... وقتی می­گویی نمی­توانی، معلوم است كه نمی­توانی.
- درست است. هیچ­كس نمی­تواند.
- شاید... شاید هم نه...